ชาติพันธุ์ "ไทครั่ง" หรือที่มักเรียกกันว่า "ลาวครั่ง" มีถิ่นฐานเดิมมาจากบริเวณเมืองหลวงพระบางและเวียงจันทน์ ประเทศลาว โดยเฉพาะบริเวณเทือกเขาภูฆังที่มีลักษณะคล้ายระฆัง ชาวไทครั่งถูกกวาดต้อนเข้าสู่ประเทศไทยด้วยเหตุผลทางสงครามตั้งแต่ปลายสมัยกรุงธนบุรีจนถึงสมัยรัชกาลที่ 3 โดยเริ่มแรกตั้งหลักแหล่งอยู่บริเวณภาคกลางและภาคตะวันตก ชื่อ "ครั่ง" สันนิษฐานว่ามาจากความเชี่ยวชาญในการใช้ "ครั่ง" ซึ่งเป็นวัสดุธรรมชาติจากสัตว์มาใช้ในการย้อมผ้าให้เป็นสีแดงสดอันเป็นเอกลักษณ์
การอพยพสู่ 9 จังหวัดภาคเหนือตอนล่าง
จากการสำรวจพบชุมชนไทครั่งตัวอยู่ในภูมิภาคเหนือตอนล่างไม่น้อยกว่า 171 หมู่บ้าน โดยครอบคลุมพื้นที่ 9 จังหวัด ได้แก่ อุทัยธานี นครสวรรค์ กำแพงเพชร พิจิตร สุโขทัย และพิษณุโลก การอพยพแบ่งเป็น 2 เส้นทางหลักคือ
- สายไทครั่ง-เวียงจันทน์ ส่วนใหญ่เรียกตนเองว่า "ลาวเวียง" พบมากในอำเภอบ้านไร่ จังหวัดอุทัยธานี
- สายไทครั่ง-หลวงพระบาง มักเรียกตนเองว่า "ลาวภูฆัง" หรือ "ลาวด่าน" อพยพผ่านด่านซ้าย จังหวัดเลย ลงมายังอำเภอทัพทัน จังหวัดอุทัยธานี และกระจายสู่จังหวัดนครสวรรค์และกำแพงเพชร
เครื่องแต่งกายและการทอผ้า
"วัฒนธรรมการทอผ้า คือ หัวใจของอัตลักษณ์ไทครั่ง สตรีไทครั่งต้องเชี่ยวชาญการทอผ้าเพื่อแสดงความพร้อมของกุลสตรี"
การแต่งกาย สตรีมักสวม "เสื้อขาว" (แขนสั้นสำหรับงานบุญ) หรือ "เสื้อดำหรือสีคราม" (แขนยาวสำหรับทำงาน) ซึ่งมีเอกลักษณ์ คือ การเย็บขอบและตะเข็บด้วยด้ายสีแดงย้อมจากครั่ง นุ่งผ้าซิ่นตีนจก ส่วนชายสวมเสื้อเหมือนกับสตรี นุ่งโจงกระเบนหรือโสร่งตามะกอก
ผ้าซิ่นตีนจก เป็นศิลปะขั้นสูงที่รวมเทคนิค ขิด (หัวซิ่น) มัดหมี่ (ตัวซิ่น) และ จก (ตีนซิ่น) เข้าด้วยกัน ประเภทของผ้าซิ่น จะมีซิ่นหมี่น้อย ซิ่นหมี่โลด ซิ่นหมี่ตา ซิ่นก่าน ซิ่นดำด่าน ซิ่นตีนกับ เป็นต้น ลวดลายในผ้าซิ่นส่วนใหญ่จะเป็นรูปเรขาคณิต เช่น ลายนาค ลายขอหลวง ลายตะเภา และลายดอกจันทร์ เป็นต้น
ระบบสีและวงจรสีไทครั่ง
ผ้าทอไทครั่งเน้นการใช้ สีวรรณะร้อน ที่ให้ความรู้สึกสดใสและตัดกันอย่างรุนแรง
ระบบ 5 สีหลัก ในผ้าหนึ่งผืนมักประกอบด้วย 5 สี คือ แดง (จากครั่ง) เหลือง (จากขมิ้น) เขียว (สิ้ว) ขาว และดำ
การย้อมสี สีแดง คือ สีที่ย้อมจากครั่ง โดยมีสารช่วยติดจากธรรมชาติ เช่น ใบเหมือด น้ำมะขาม ไข่มดแดง หรือใบไม้ที่มีรสเปรี้ยวฝาด ปัจจุบันมีการใช้สีสังเคราะห์เพื่อให้สีคงทนและได้มาตรฐานมากขึ้น
บทสรุปในเชิงวิชาการ ไทครั่ง คือ กลุ่มชาติพันธุ์ที่ใช้ "สีแดง" เป็นเครื่องมือสื่อสารประวัติศาสตร์และความศรัทธาในพุทธศาสนาอย่างเหนียวแน่นจนถึงปัจจุบัน
วรรณชลี กุลศรีไชย